احمد بهشتى
329
تجريد شرح نمط هفتم از كتاب الاشارات و التنبيهات شيخ الرئيس ابن سينا ( فارسى )
واجب الوجود به نظام برترى كه بالقياس به ذات مقدّس او وجوب و ضرورت دارد ، عالم است . بنابراين ، در علم عنايى او ، علم به ضرورت و وجوب نظام برتر نيز تحقّق دارد و اين ، همان ويژگى دومى است كه در معناى عنايت ، لحاظ شده است . ويژگى سوم او مىداند كه وجوب نظام برتر از جانب او و ناشى از احاطهء علمى اوست . شيخ الرئيس در اينباره مىگويد : و بأنّ ذلك واجب عنه و عن إحاطته به . ممكن است گفته شود كه ويژگى سوم عنايت ، همان ويژگى دوم است ؛ ولى با اندك دقّتى آشكار مىشود كه اينها با يكديگر فرق دارند . براى روشن شدن فرق آنها بايد خواننده را به اين نكته توجه دهيم كه ميان واجب بالقياس الى الغير و واجب بالغير ، فرق است . در اوّلى استدعا و در دومى اقتضاست و اقتضا اخصّ از استدعاست . « 1 » ويژگى دوم از وجوب بالقياس الى الغير سرچشمهء مىگيرد و ويژگى سوم از وجوب بالغير . وجوب بالقياس الى الغير در جايى است كه ميان طرفين ، ملازمه باشد ، اعمّ از اينكه يكى معلول و ديگرى علت باشد يا هر دو معلول يك علت ثالث باشند . در ويژگى دوم ، علم عنايى واجب الوجود تعلّق گرفته است به اينكه نظام برتر ، وجوب بالقياس الى الغير دارد و در ويژگى سوم ، علم عنايى او تعلّق گرفته است به اينكه نظام برتر ، وجوب بالغير دارد ؛ يعنى خود واجب الوجود ، آنرا ايجاب و ايجاد كرده است . در ويژگى اوّل ، تنها احاطهء علمى است و بس . در ويژگى دوم ، نه تنها احاطهء علمى
--> ( 1 ) . شرح غرر الغرائد ( معروف به شرح منظومه سبزوارى ) ، ص 61 .